Kép đàn Nguyễn Văn Khoái dù mắt đã mờ vẫn giữ được tiếng đàn sáng và đẹp của cách đây gần 60 năm - Ảnh: Hà Hương

- Nếu một loại hình âm nhạc nào đấy sau khi trở thành di sản mà xảy ra tình trạng ganh đua nhau thì sẽ “có vấn đề” với UNESCO.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Vằng, gia đình có năm đời theo nghiệp ca trù - Ảnh: Hà Hương

* Trong tham luận của mình, bà có nói đến vấn đề “cưỡng bức” âm nhạc khi không để âm nhạc dân tộc phát triển theo đúng không gian thực hành của nó?

- Đời sống âm nhạc Việt có rất nhiều ảnh hưởng của âm nhạc dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, người Kinh chơi loại âm nhạc thiểu số theo cách của người Kinh. Một cô gái người thành phố hát nhạc dân tộc chẳng hạn, vậy là đã làm mất đi không gian thực hành vốn có.

* Nhiều người lo lắng cho sự tồn vong của các loại hình âm nhạc cổ truyền Việt Nam và sự quan tâm chưa đúng mức đến các nghệ nhân nên cuộc sống nghệ nhân còn nhiều vất vả...

- Một ví dụ là bà Hà Thị Cầu, một nghệ nhân hát xẩm. Nói đến bà Cầu rất nhiều người biết, nhưng nói đến lịch sử của nghệ thuật hát xẩm thì rất ít người biết. Vấn đề là ở chỗ đó. Thanh niên nói chung nhìn nhạc cụ thì biết rồi, nhưng về lịch sử và ý nghĩa của nhạc cụ thì chưa biết. Thậm chí cũng không biết được có gì thay đổi trong các giai đoạn phát triển của thể loại âm nhạc đó.

Hát xẩm từ xưa đến nay cũng khác nhau, xẩm là loại hình âm nhạc độc đáo của người Việt, trong quá trình phát triển đã có sự cải biên rất nhiều. Vấn đề là chúng ta không nói nó đúng hay không đúng thế nào, không có cái đúng và không có cái không đúng và chúng ta chấp nhận lịch sử là như thế. Quan trọng là thành tích âm nhạc hiện nay.

* Gần một năm sau khi ca trù trở thành di sản, hoạt động của các CLB ca trù không có gì thay đổi, thậm chí còn không phát triển theo chiều hướng tốt, đó có phải là điều bất bình thường?

- Việc có nhiều CLB ca trù là điều bình thường vì trước đây cũng có nhiều phường hát khác nhau, nhiều làng hát khác nhau. Mỗi làng đều tìm cách nào đó để thu  hút khách, hoặc có tiêu chí riêng giữ gìn tiếng tăm nên việc có thêm các CLB có mô hình hoạt động khác đi cũng không lạ. Chỉ có điều sau khi ca trù được UNESCO tôn vinh mới xảy ra chuyện ganh đua nhau. CLB nào cũng muốn mình là CLB hay nhất, đúng nhất, thậm chí xảy ra chuyện cạnh tranh, nói xấu nhau công khai giữa CLB này với CLB kia.

Khi ca trù trở thành di sản thì có thể sẽ nhận được sự hỗ trợ về vật chất từ cộng đồng, chính quyền và thậm chí cả Unesco nữa. Sự ganh đua để CLB mình trở thành “nhất” có thể vì những lý do này. Như vậy là không tự nhiên, không hay. UNESCO không muốn có chuyện đó xảy ra, nếu họ phát hiện có những chuyện như vậy thì sẽ có vấn đề. UNESCO ủng hộ mỗi người có một quan điểm riêng để tìm được lượng khán giả cho mình nhưng không ủng hộ việc ganh đua nhau.

Bên cạnh đó, UNESCO công nhận một bộ môn nghệ thuật là di sản của nhân loại trên cơ sở những giá trị và truyền thống mà bộ môn đó được nhân dân lưu giữ trong một thời gian dài gắn liền với lịch sử và có những biến thiên với lịch sử. UNESCO trân trọng những giá trị ấy. Một khi những giá trị cũ bị bỏ qua thì không còn giữ được tiêu chí di sản nữa. Nếu xảy ra nhiều chuyện không hay với di sản được ghi danh, người ta sẽ cân nhắc kỹ hơn trước những hồ sơ mới. Đó cũng là điều bình thường.

* Với đờn ca tài tử - một loại hình âm nhạc dân gian khác đang được làm hồ sơ trình UNECO thì sao, thưa bà?

- Tôi cho rằng đờn ca tài tử sẽ tự thân sống được, vì người ta buộc phải nghe đờn ca tài tử trực tiếp chứ không thể nghe qua băng đĩa hay đưa lên tivi, sân khấu. Việc thương mại hóa hay bất kể sự tác động nào từ bên ngoài vào đờn ca tài tử sẽ rất khó. Vì bản chất chính ở chữ “tài tử”, người đờn, người hát hợp thì cùng chơi với nhau, chứ không có gì bắt buộc phải là người này giỏi hơn người kia.

Với những loại hình âm nhạc đặc thù khác một người giỏi có thể gây ảnh hưởng đến công chúng, nhưng với đờn ca tài tử thì chưa chắc. Hơn nữa, cái gốc của đờn ca tài tử không giống cải lương hay hát bội, mà nó thực sự tồn tại trong dân gian và chỉ phục vụ những người yêu thích và am hiểu loại hình âm nhạc này.