Lễ khởi công phục chế tranh tường giai đoạn I - 2003

     Quần thể Di tích Huế được công nhận là di sản văn hóa thế giới không chỉ bởi chúng là những công trình kiến trúc cổ mà còn bởi những giá trị nổi bật của các yếu tố nghệ thuật cấu thành nên chúng. Cung An Định là một trong những công trình tiêu biểu nằm trong quần thể di tích này, nó là kết quả của sự giao thoa giữa hai nền văn hóa phương Đông và phương Tây giai đoạn đầu thế kỷ 20. Công trình nghệ thuật tiêu biểu của phong cách Đông Tây kết hợp này là Khải Tường Lâu, tòa nhà chính của Cung An Định. Với phần nội và ngoại thất rất ấn tượng mang phong cách Tân cổ điển châu Âu có cấu trúc bê-tông cốt thép kiểu mới, đồng thời vẫn có phong cách truyền thống của Việt Nam.

	Lãnh đạo tỉnh và Trung tâm đến thăm chuyên gia làm việc

     Cung An Định là một chứng tích tiêu biểu cho quá trình phát triển mỹ thuật Nguyễn trên đất Huế trong giai đoạn cuối cùng từ đầu thế kỷ XX đến 1945, bên cạnh sự kế thừa các giá trị mỹ thuật cổ truyền mang phong cách chung của triều Nguyễn, cung An Định còn có phong cách mỹ thuật riêng ở chỗ đã kết hợp một cách hài hòa, rõ nét sự giao thoa giữa các nền mỹ thuật Đông Tây kim cổ, của các nền văn hóa Á - Âu. Giá trị của cung An Định là nghệ thuật kiến trúc, nghệ thuật trang trí nội ngoại thất và phần nào nghệ thuật phong cảnh đã được thể hiện một cách sinh động, cụ thể thông qua bàn tay vàng của các nghệ nhân người Việt tài danh đương thời trên các phương diện nghệ thuật kiến trúc, trang trí, hội họa, điêu khắc và nghệ thuật khảm nổi sành sứ. Điều này còn thể hiện ở phần trang trí nội thất ý tưởng ban đầu, thể hiện ở các bức tranh tường tinh xảo ảnh hưởng châu Âu nhưng mô tả phong cảnh Việt Nam.     

Các chuyên gia Đức đang phục chế tranh tường

     Đó là lầu Khải Tường - công trình chính của Cung An Định - được xây dựng cách đây gần 100 năm, là một công trình nghệ thuật tiêu biểu cho sự kết hợp giữa kiến trúc, mỹ thuật Đông-Tây ở Huế đầu thế kỷ XX, đặc biệt là sáu bức tranh tường và những họa tiết trang trí trên các bức tường của tòa nhà. Những bức tranh này chứa đựng nhiều sự kiện lịch sử đã có gần 100 năm tuổi, nó lặng lẽ nằm yên trên những bức tường và tự nó góp phần vào tính chất phong phú, đa dạng của văn hóa Huế. Với sự nỗ lực của các Kiến trúc sư người Pháp, hoạ sĩ, nghệ nhân truyền thống Việt Nam...phần trang trí nội và ngoại thất của cung An Định đạt đến đỉnh cao của sự kết hợp giữa thể loại tranh tường và các phù điêu trang trí. Đặc biệt, các chất liệu, mô típ trang trí của châu Âu đã được thể hiện cùng các đề tài trang trí Huế một cách nhuần nhuyễn mang lại một hiệu quả thẩm mỹ cao… Sự phong phú, đa dạng về mô típ trang trí và màu sắc này rất hiếm thấy trong nội thất các lâu đài cổ ở Châu Âu. Có thể nói, một lần nữa, sự phát hiện mới mẻ về các bức tường gốc của Khải Tường Lâu với những hình thức trang trí sáng tạo này cho thấy một cuộc hội ngộ giữa văn hóa phương Tây với văn hóa truyền thống Việt Nam mà chỉ có thể có ở Huế - nơi chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa cung đình.

     Cũng như số phận của nhiều công trình kiến trúc khác, Cung An Định cũng chịu sự ảnh hưởng của chiến tranh, thời tiết khắc nghiệt, cũng như sau nhiều lần dời ngôi đổi chủ sở hữu, khiến tòa nhà không được bảo quản tốt trong một thời gian rất dài. Vì thế, sự xuống cấp, hư hỏng là điều tất yếu đã xảy ra. Các bức tranh tường theo đó cũng bị phai mờ, biến dạng, thậm chí nhiều mảng tường trước đây được trang trí bằng nhiều hoa văn, họa tiết rất tinh xảo đã bị phủ bằng một lớp vôi dày.    

	Chuyên gia Đức đang hướng dẫn cho học viên

     Nhận thức về giá trị của các tác phẩm nghệ thuật này, năm 2002 Trung tâm BTDTCĐ Huế phối hợp với ông Thomas Ulbrich - Phó chủ tịch Hiệp hội Trao đổi Văn hóa Leibniz- CHLB Đức, đồng thời là tình nguyện viên làm việc tại Trung tâm BTDTCĐ Huế tiến hành khảo sát lập dự án đề nghị Bộ Ngoại giao Đức tài trợ để phục hồi các tác phẩm nghệ thuật vô giá này. Với sự nhiệt tình và nỗ lực của ông Thomas và sự phối hợp hiệu quả của Trung tâm BTDT CĐ Huế, dự án đã được Bộ Ngoại giao Đức thông qua Đại sứ Quán Đức ở Hà Nội đồng ý tài trợ 20.000 USD như một phần kinh phí cho việc phục hồi 6 bức tranh tường ở sảnh chính và đào tạo kỹ thuật bảo tồn cho các học viên của Trung tâm. Dự án được khởi công vào tháng 6/2003 và hoàn thành vào tháng 8/2003, do 4 chuyên gia bảo tồn có kinh nghiệm của Đức thực hiện, dưới sự điều phối của ông Thomas Ulbrich. Vậy là sáu bức bích họa ở Khải Tường Lâu đã được phục hồi theo phương pháp phục hồi hoàn nguyên và sử dụng các chất bảo quản nhằm ngăn chặn những tác hại của môi trường, trả lại diện mạo vốn có của nó. Kết quả phục hồi đã được phía nhà tài trợ Đức, các nhà chức trách và chuyên môn Việt Nam cũng như dư luận đánh giá cao. Song song với việc bảo tồn phục hồi, chín học viên của Trung tâm BTDTCĐ Huế cũng được đào tạo kỹ thuật phục hồi tranh tường theo tiêu chuẩn quốc tế, chuẩn bị lực lượng cho việc phục hồi tranh tường ở giai đoạn II của dự án.    

    Có thể nói rằng, đây là lần đầu tiên, một chương trình phục hồi tranh tường đã được tiến hành theo đúng tiêu chuẩn quốc tế tại Huế. Dự án có tác động rất lớn và rất có ý nghĩa đối với các công trình kiến trúc cổ ở Huế. Và đây cũng là một dự án tài trợ trong lĩnh vực bảo tồn văn hóa đầu tiên của Chính phủ Đức cho Huế. Sự thành công của dự án đã đem lại nhiều hứa hẹn cho công tác bảo tồn, trùng tu các công trình kiến trúc và các tác phẩm nghệ thuật cổ, đồng thời góp phần thắt chặt thêm quan hệ hợp tác giữa hai nước Việt Nam và Cộng hòa Liên bang Đức, và mở ra một chương trình hợp tác mới giữa Đức với tỉnh Thừa Thiên Huế trong tất cả các lĩnh vực nói chung và văn hóa nói riêng. Bên cạnh những kết quả đạt được, không thể không kể đến sự đóng góp nhiệt tình và hiệu quả của những chuyên gia bảo tồn có kinh nghiệm đến từ Viện Bảo tồn Lâu đài và Vườn cổ thời Phổ của thành phố Postdam - Đức, những người đã đem đến đây kinh nghiệm, kiến thức khoa học và nghệ thuật bảo tồn. Dựa trên kỹ thuật phục chế tranh tường chuyên nghiệp, các chuyên gia bảo tồn Đức với sự hỗ trợ của một số học viên bảo tồn Việt Nam và cán bộ của Trung tâm BTDT CĐ Huế đã hoàn thành xuất sắc Giai đoạn I của Dự án. Đồng thời, các học viên Việt Nam đã được huấn luyện thực tế với các kỹ năng quốc tế về phục chế tranh tường. Vì vậy, dự án phục hồi An Định Cung sẽ góp phần tạo ra một lực lượng nghệ nhân Việt Nam lành nghề và chúng ta có thể thấy ngay sự đóng góp thiết thực của nó đối với sự nghiệp bảo tồn di sản văn hóa thê thế giới của Huế nói riêng và Việt Nam nói chung.    

	Học viên đang đồ hoạ lại mẫu trang trí

     Sự thành công của dự án còn là bằng chứng thuyết phục, là tiền đề để thực hiện cho một dự định lớn hơn của Tổ chức Leibniz và của Trung tâm BTDTCĐ Huế, đó là liên kết với trường Đại học Nghệ thuật Huế và với sự giúp đỡ phối hợp của Đại học Postdam  - Đức, để thành lập "Khoa Bảo tồn Phục chế " (Chuyên ngành Bảo tồn và Phục chế các Tác phẩm Nghệ thuật Cổ), cũng như lập dự án xin tài trợ giai đoạn II cho việc phục hồi toàn bộ các hoa văn trang trí nội thất Khải Tường lâu - Cung An Định với tổng diện tích mặt bằng có họa tiết hơn 2752,77m2 .Trong các sảnh của tòa nhà ba tầng rộng hơn 857m² này, nhiều giải pháp về bảo tồn tranh tường đòi hỏi kỹ năng cao cần phải được thực hiện. Chính vì vậy, các công việc tiếp theo phục vụ cho công tác trùng tu là rất cần thiết, chẳng hạn như việc tu bổ tường và trần của một số phòng bị rạn nứt, cải tạo và chỉnh trang cơ sở hạ tầng (hệ thống điện chiếu sáng, tiện nghi kỹ thuật) cho tòa nhà, phần này sẽ do bên phía Việt Nam ( Trung tâm BTDT CĐ Huế) đảm nhiệm. Theo kế hoạch dự án và đánh giá khách quan cho thấy công việc trùng tu sắp đến của giai đoạn II này sẽ mất hơn 2 năm với sự tham gia của bốn chuyên gia phục chế của Đức và lực lượng nhân công trẻ Việt Nam, có tay nghề cao sẽ được tuyển chọn và hướng dẫn kỹ năng quốc tế về phục chế tranh tường - lần đầu tiên được đào tạo chuyên nghiệp tại Việt Nam. Lượng công việc của giai đoạn II chắc chắn nhiều hơn giai đoạn I và sẽ có nhiều triển vọng được mở ra…    

Các chuyên gia Đức trao chứng chỉ cho học viên

     Kết quả dự kiến trong tương lai sẽ là một Lầu Khải Tường được phục hồi với vẽ đẹp lộng lẫy của nó. Kiểu kiến trúc cung điện này là duy nhất không chỉ ở Việt Nam mà cả vùng Đông Dương trước đây được xây theo phong cách Tây phương như thế. Một khi cung điện này được phục hồi, nó sẽ là cơ sở của việc giao lưu văn hoá giữa Phương Đông và Phương Tây. Cung An Định sẽ được phục vụ cho những cuộc họp của các tổ chức văn hóa trong nước và quốc tế, nó sẽ tạo ấn tượng mạnh mẽ tại những cuộc họp và hội thảo của các chuyên gia bảo tồn và trùng tu. Điều đặc biệt là một khi nó được khôi phục và mở cửa cho tất cả khách tham quan trong và ngoài nước. Cung An Định sẽ là một minh chứng đầu tiên thuyết phục về mối giao lưu quốc tế tại nơi đây.

     Chính vì vậy, ngay từ bây giờ Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và Hội Trao đổi Văn hóa Leibniz đang gấp rút hoàn tất các khâu chuẩn bị cuối cùng để tiến hành một dự án phục hồi nguyên vẹn một trong những giá trị kiệt tác của nhân loại, nhằm cứu vãn một tác phẩm nghệ thuật mang đậm phong cách Châu Âu tại Việt Nam./

Trở về

NGUYỄN VĂN PHÚC